Temel Genetiklere Erişim Haksız Yere Sınırlanırsa: Macaristan’ın Başarılı Holstein Yetiştirme Deneyimi ve Kazakistan’daki Düzenleyici Engel
Macar deneyiminin bugün Kazak hayvancılık üreticileri için neden bu kadar profesyonel bir ilgi odağı olduğunu, hangi yetiştirme araçlarının başarısını desteklediğini ve bu arka planda neden ciddi düzenleyici kısıtlamaların ortaya çıktığını Macar şirketi Hunland Trade Kft’nin Bölge Direktörü Alexey Kitain ile konuştuk.
Alexey, Macaristan’daki süt sektörünün mevcut durumunu gelişim düzeyi ve üretim performansı açısından nasıl tanımlardınız?
Kısacası, Macar süt hayvancılığı, Avrupa ve küresel sisteme tam entegre olmuş, olgun, iyi organize edilmiş ve endüstriyel olarak gelişmiş bir sektördür. 1970’lerin başında, Macaristan Avrupa’da Holstein-Friesian ırkına sürekli olarak geçiş yapan ilk ülkeler arasında yer aldı. O dönemde, mevcut Simmental sığır popülasyonunu etkili bir şekilde değiştiren Kuzey Avrupa genetiklerinin büyük ölçekli ithalatı gerçekleştirildi.
Önemli olan, Macaristan’ın kademeli bir Holsteinizasyon yolunu izlememiş olmasıdır. Bunun yerine, boğaların, düvelerin ve spermaların toplu ithalatı yoluyla hemen bir yetiştirme çekirdeği oluşturuldu. Bu, genetik ilerlemeyi keskin bir şekilde hızlandırdı ve uzun süreli bir absorptif melezleme döneminden kaçınıldı.
Bugün, sektör yüksek üretim performansı ve sıkı teknolojik disiplin ile karakterize edilmektedir. Endüstrinin yapısını anlamak da önemlidir: Macar modeli öncelikle küçük aile çiftlikleri yerine büyük endüstriyel çiftliklere dayanmaktadır. Macaristan, dünya genelinde çiftlik başına ortalama süt ineği sayısında birinci ve ortalama süt verimliliğinde altıncı sırada yer almaktadır. Bu, işletme koşullarındaki benzerlik — ölçek, süreç organizasyonu ve sürü yönetimi gereklilikleri — Macar deneyimini Kazakistan için özellikle uygulanabilir kılmaktadır.
Son yıllarda Macaristan’da Holstein ırkı için elde edilen anahtar yetiştirme sonuçları nelerdir?
Son yıllarda, sadece üretkenlikte değil, aynı zamanda sürü sağlığı, üreme ve üretken uzun ömür gibi uzun vadeli göstergelerde de en dikkat çekici sonuçlar elde edilmiştir. Bu, tesadüf değil, sistematik olarak uygulanan araçların bir sonucudur.
Öncelikle, Kuzey Amerika ve AB ülkelerinden yüksek genetik değere sahip boğaların spermasının tutarlı bir şekilde kullanılması vardır. İkincisi, düvelerde ve ilk doğum yapan ineklerde yaygın olarak cinsiyeti belirlenmiş (dişi) spermaların kullanılmasıdır. Ve tabii ki, genomik seçimin ve ulusal kapsamlı bir yetiştirme değeri indeksinin tutarlı bir şekilde uygulanması olmuştur.
Cinsiyeti belirlenmiş spermayı özellikle vurgulamak isterim çünkü bu, büyük bir yetiştirme düvesi havuzunun hızlı bir şekilde oluşturulmasına ve ardından genomik değerlendirmeye dayalı sıkı bir seçime olanak tanır. Sonuç olarak, yetiştirme daha hızlı, daha doğru ve ekonomik olarak daha verimli hale gelir.
Macaristan’ın ulusal yetiştirme sistemi nasıl işliyor?
Bu, merkezi ve objektif veri kaydına dayalıdır — bu temel ilkedir. Üretkenlik kaydının seviyesi dünyanın en yüksekleri arasındadır: süt ineklerinin %92’sinden fazlası tek bir bilgi veritabanında sistematik olarak kaydedilmektedir.
Genomik değerlendirme yaygın ve sistematik olarak uygulanmakta, yetiştirme genç stokunun genotiplemesi devlet HunGenom programı altında gerçekleştirilmekte ve kapsamlı yetiştirme değeri indeksleri aslında yönetim araçları olarak kullanılmaktadır, raporlama amaçlı değil.
Bir diğer önemli nokta, Macaristan’ın büyük endüstriyel çiftliklerin koşullarına uyarlanmış kendi ulusal kapsamlı yetiştirme değeri indeksini kullanmasıdır. Bu, yabancı indekslerin mekanik bir kopyası değil, gerçek üretim koşullarına uygun gerçekten uygulamalı bir sistemdir.
Macaristan’ın yetiştirme ve üretim deneyiminin Kazakistan için pratik değeri nedir?
Pratik açıdan, değer, çiftlik modellerinin gerçek karşılaştırılabilirliğinde yatmaktadır. Süt komplekslerinin ölçeği, süreç organizasyonu, sürü yönetimi uygulamaları ve veri disiplini gereklilikleri büyük ölçüde benzerdir. Ayrıca, iklim yakınlığı önemli bir faktördür.
Teknolojik açıdan, Macar üretim modeli, silaj bazlı beslenme sistemlerini, yoğun genç stok yetiştirmeyi, erken tohumlamayı ve erken ilk doğumu içermektedir. Süt üretiminden ayrı uzmanlaşmış yerlerde genç stok yetiştirme de yaygın olarak uygulanmaktadır.
Bunlar bir araya geldiğinde, Macar referans tabanı — üretkenlik, indeksler ve genomik değerlendirme açısından — Kazakistan’ın ulusal yetiştirme sisteminin geliştirilmesi için oldukça uygulanabilir hale gelmektedir. Bu, kopyalamak değil, birikmiş deneyimin yetkin bir şekilde kullanılması ve uyarlanmasıyla ilgilidir.
Hunland ve Kazakistan ile işbirliği hakkında bize bilgi verir misiniz?
Hunland, dünyanın önde gelen tarım sığır tedarikçilerinden biridir. 30 yılı aşkın süredir uluslararası alanda faaliyet göstermekte ve dünya genelinde onlarca ülkeye yetiştirme hayvanları sağlamaktayız.
Kazakistan ile işbirliğimiz 2009 yılından beri devam etmektedir. Süt çiftliklerinin kurulması ve geliştirilmesi için yetiştirme sığır tedarikine katılıyor, sektörün sürdürülebilir gelişimine yönelik projeleri destekliyor ve hem piyasa gereksinimlerini hem de düzenleyici ortamı güçlü bir pratik anlayışa sahibiz.
Macaristan ve Kazakistan arasındaki işbirliğinin gelecekteki perspektiflerini nasıl değerlendiriyorsunuz?
Bana göre, perspektifler çok güçlü ve hayvan tedarikinin ötesine geçiyor. Yetiştirme teknolojilerinin transferini, genomik araçların uygulanmasını, kapsamlı yetiştirme değeri indekslerinin geliştirilmesini ve yetiştirme bilgilerini kaydetme ulusal sisteminin iyileştirilmesini içeriyor.
Önemli olan, bu artık teorik değil. Macar ve Kazak uzman kurumlar arasında Holstein yetiştirme sistemini modernize etmek ve Macar modeline dayalı bir Kazak kapsamlı yetiştirme değeri indeksi geliştirmek için pratik bir program zaten uygulanmaktadır. Bu, bir niyet beyanı değil, uzun vadeli, devam eden bir sistemik projedir.
Kazakistan için özellikle değerli olan, Macar Holstein Derneği’nin Kazakistan’ın Süt ve Çift Amaçlı Sığır Irkları Cumhuriyet Odası’nın Dünya Holstein Federasyonu’na katılımını kolaylaştırmada sağladığı etkin destektir. Sonuç olarak, Kazak hayvancılık üreticileri Holstein bazlı süt hayvancılığı alanındaki en gelişmiş küresel başarılar ve uluslararası deneyime erişim kazandı.
Özellikle Macaristan ile ilgili olarak, Kazakistan’a yetiştirme sığır ithalatına ilişkin mevcut düzenleyici durumu nasıl karakterize edersiniz?
Açıkçası, mevcut uygulama diğer AB ülkelerine uygulanan yaklaşımlarla karşılaştırıldığında tutarsız ve seçici görünmektedir.
Blutongue hastalığına gelince, Kazak veteriner otoritesi genellikle bölgeselleştirme ilkesini uygulamakta — kısıtlamalar belirli idari bölgelere uygulanmakta, tüm ülkelere değil. Ancak, Macaristan durumunda, sadece ithalatı değil, aynı zamanda transit geçişi de kapsayan ülke çapında bir yasak getirilmiştir.
Diğer büyük ihracatçı ülkelere uygulanan uygulamalara bakarsak, Almanya, Hollanda ve Çek Cumhuriyeti 2023’ten beri blutongue’dan etkilenmiştir, ancak tam bir yasak uygulanmamıştır. Bölgeselleştirme uygulanmakta ve hastalıktan arınmış bölgelerden ihracat devam etmektedir. Danimarka 2024’te tüm bölgesinde blutongue’dan arındırılmış statüsünü kaybetti, ancak aşılanmış hayvanların tüm bölgelerden var olan veteriner sertifikası altında ithalatına izin verilmektedir ve Kazakistan’a düzenli olarak sevkiyatlar devam etmektedir.
Buna karşılık, Macaristan’dan ithalat ve transit geçiş için tam bir yasak 17 Aralık 2025 tarihinde, ayak ve ağız hastalığı ile ilgili kısıtlamaların kaldırılmasının hemen öncesinde ve herhangi bir epizootik riskin olmadığı vektör aktivite dönemi dışında getirilmiştir. Açıkça, bu kararın revize edilmesi ve daha önce uygulanan yöntemlere — bölgeselleştirme veya mevcut kurallar altında aşılanmış hayvanların kabulü — geri dönülmesi gerekmektedir.
Mevcut durum, AB’den Kazakistan’a yetiştirme sığır tedarikinin ve yatırım projelerinin uzun vadeli planlanmasını zorlaştırmakta ve düzenleyici önlemlerin şeffaflığı ve tutarlılığına ilişkin sorular ortaya çıkarmaktadır.
19 Aralık’ta getirilen blutongue kısıtlamalarının zamanlaması neden sorular ortaya çıkarıyor?
Çünkü 19 Aralık’ta, kayıtlı epizootik vakaların sona ermesinin ardından getirilen kısıtlamalar, karar alma sürecinin mantığı ve tutarlılığı hakkında sorular ortaya çıkarıyor.
Zamanlamaya daha fazla dikkat çekiliyor: blutongue kısıtlamaları, Macaristan’ın daha önce hastalıktan arınmış statüsünü yeniden kazandığı ayak ve ağız hastalığı kısıtlamalarının beklenen kaldırılmasından hemen önce getirildi. Bu kronoloji, yeni bir kısıtlamanın fiilen uzun vadeli bir yasağı sürdürmek için kullanıldığı izlenimi yaratabilir.
Veterinerlik koşullarının aşamalı olarak normalleştirilmesi açısından, bu çelişkili görünmektedir ve profesyonel bir açıklama gerektirmektedir.
Mevcut kısıtlamaların ekonomik sonuçları nelerdir?
Ekonomi oldukça basit. Kazak düzenleyicinin Macaristan’dan sığır ithalatına uyguladığı yasak nedeniyle, Kazak çiftlikleri, Rusya üzerinden transit geçiş yoluyla AB’den yetiştirme sığırları için en uygun maliyetli ve hayvan güvenli karayolu tedarik yolundan fiilen mahrum kalmaktadır. Hava taşımacılığına geçmek zorunda kalıyorlar, bu da ithal edilen genç stok maliyetini hemen ve önemli ölçüde artırıyor.
Aynı zamanda, Kazakistan içinde ek bir lojistik darboğaz ortaya çıkıyor: hayvanların büyük uluslararası havaalanlarından çiftliklere taşınması, modern özel hayvan taşıma araçlarının eksikliği nedeniyle karmaşıklaşıyor, gecikme, hayvan stresi ve buna bağlı kayıplar risklerini artırıyor.
Genel olarak, bu, yüksek kaliteli genetiklere erişimi azaltmakta, yatırım projelerinin ekonomisini kötüleştirmekte ve bunların zaman çizelgesi ve sonuçları açısından uygulanabilirliğini daha az tahmin edilebilir hale getirmektedir. Artan maliyetler geri ödeme sürelerini uzatmakta, tedarik hacimlerinin revize edilmesini zorlamakta ve mevcut çiftliklerde sürü modernizasyonunu geciktirmektedir.
Ayrıca, transit yasağı Kazakistan’ın bir lojistik merkezi olarak rolünü azaltmakta ve Orta Asya ülkeleri için genetiklere erişimi sınırlamaktadır.
Dahası, haksız yasak, Holstein yetiştirme konusundaki hükümetler arası işbirliğini fiilen baltalamakta, Kazak üreticilerini, süt sürülerinin üretkenliğini, sürdürülebilirliğini ve ekonomik verimliliğini sistematik olarak artırmak için gerekli ileri genetiklere ve modern yetiştirme araçlarına erişimden mahrum bırakmaktadır.
En rasyonel çözüm olarak hangi çözümü düşünüyorsunuz?
Blutongue düzenlemesi konusunda en rasyonel ve profesyonel çözüm, Avrupa Birliği ve Kazakistan arasında zaten üzerinde anlaşılmış kurallara, yetiştirme sığırlarının tedariki için var olan veteriner sertifikasında yer alan ve Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü’nün tavsiyelerine tam uyumlu kurallara geri dönmektir.
Bu, bölgeselleştirme ilkesinin uygulanması, aşılama ve PCR testlerinin temel risk yönetimi araçları olarak kullanılması anlamına gelir ve karşılaştırılabilir epizootik koşullar altında AB üye devletlerine yönelik eşit, ayrımcı olmayan bir yaklaşımı garanti ederken yüksek düzeyde veteriner güvenliğini korur.
Böyle bir yaklaşım, sadece haksız engelleri kaldırmakla kalmaz, aynı zamanda ulusal süt ve yetiştirme programlarının uygulanmasının mantığını da korur, bu da nesnel olarak istikrarlı, öngörülebilir ve bilimsel temelli bir düzenleyici ortam gerektirir.
