Stepan Ten: Kazakistan'da süt 2027'de bir miktar ucuzlayabilir
Haberde yer verilen çiftçi hesaplamalarına göre, Kazakistan'da bir litre süt üretiminin ortalama maliyeti 200 tengenin biraz üzerindeyken, süpermarkette bir paket süt tüketiciye 600–700 tengeye mal oluyor. Aynı zamanda Agroleader Kostanay Limited Şirketi'ni de yöneten Ten, bu farkı zincirdeki çeşitli aktörlerin gider ve kazançlarıyla açıklıyor: Çiftlikten çıkan çiğ süt, kabul, işleme, ambalajlama, dağıtım ve perakende satış aşamalarından geçiyor. Nihai fiyatın dağılımına ilişkin yaklaşık hesabına göre, çiftçinin payı %40, işleme tesisi, dağıtıcı ve perakende zincirinin payı ise ayrı ayrı %20. Uzman, çiğ süt satıcıları ile alıcılarının sayısı arasındaki dengesizliğe dikkat çekiyor: Kostanay bölgesinde yaklaşık 150 tedarikçi ve dört işleme tesisi faaliyet gösteriyor. Ona göre bu yapı, fabrikaların kendilerine uygun alım koşulları üzerinde anlaşmasını sağlarken, birbirinden bağımsız çiftliklerin ortak bir tutum belirlemesi daha zor oluyor.
Ten, çiğ süt fiyatının bileşimine ve kalitesine bağlı olduğunu vurguluyor. Yağ oranı %4 olan süt ile %3,5 olan sütün fiyatları arasındaki fark %30'a ulaşabiliyor; temizlik ve antibiyotik bulunup bulunmaması da önem taşıyor. Açıklamasına göre, antibiyotik içeren çiğ süt, starter kültürlerin çalışmasını engellediği için fermente süt ürünlerinde kullanılamıyor. Çiftliğin satış fiyatı, %3,5 baz yağ oranına göre standardize edilmiş kilogram başına 250–300 tenge, fabrikanın ortalama alım fiyatı ise 270 tenge. Gerçek yağ oranı dikkate alındığında, bir fiziksel litre süt işleyiciye 305–320 tengeye mal oluyor. Uzmana göre son bir yılda personel, akaryakıt ve yağlayıcıların yanı sıra ithal aşılar, premiksler ve yem katkı maddelerine yapılan harcamalar arttı. Modern bir çiftliğin giderlerinde yemin payını %50, işçiliğin payını %12, veteriner ilaçları ve hizmetlerinin payını %10, genetiğin payını ise %5 olarak belirtiyor. Kalan bölümü elektrik, amortisman, onarım, temizlik maddeleri ve diğer işletme giderleri oluşturuyor.
Ten'in değerlendirmesine göre verimlilik artışı, teknolojik donanımlı işletmelerin girdi maliyetlerindeki yükselişi telafi etmesini sağlıyor: İnek başına günlük süt veriminin 20 litreden 30 litreye çıkarılması, birim ürün maliyetini düşürüyor. En iyi donanıma sahip çiftliklerde toplam maliyet litre başına 170 tengeye kadar gerileyebilirken, orta ölçekli işletmelerde 190–205 tenge aralığında bulunuyor. Yüksek kredi ödemeleri ve amortisman giderleri olan, yeni faaliyete geçmiş işletmelerde ise bu rakam 230 tengeye ulaşıyor. Bu nedenle uzman, 270 tengelik alım fiyatının bazı üreticilere kazanç ve yeni yatırımlar için kaynak sağladığını, bazılarına ise kamu desteğine dayanarak neredeyse kâr etmeden faaliyet gösterme imkânı verdiğini açıklıyor. Ona göre beş yıl içinde süt verimini 20 litre düzeyinin üzerine çıkaramayan işletmeler zarar etmeye başlıyor. Çiftlikler, işletme giderlerini azaltmak için dijital sürü yönetimi, otomatik kızgınlık tespiti ve klinik belirtiler ortaya çıkmadan mastitis bulgularını saptayan sensörler kullanıyor.
Mevcut destek sistemi, satılan her litre için hayvan sayısı en az 600 olan işletmelere 45 tenge, en az 400 olanlara 30 tenge ve en az 50 olanlara 20 tenge ödeme öngörüyor. Ten, en azından başlıca tarım bölgelerinde bu kaynakların işletmelere ulaştığını, kârlılığın korunmasına ve yatırım çekilmesine yardımcı olduğunu söylüyor. Aktardığına göre devlet bu sübvansiyonu kaldırmayı planlıyor. Uzman, 45 tengelik ödemenin bir anda kaldırılmasının satış fiyatlarının artırılmasını gerektireceğini, ancak sübvansiyonlu Rus ürünleriyle rekabetin bunu engellediğini düşünüyor. Ruble kurunun üç tenge olduğu dönemde, kendi tahminine göre mağaza raflarının %85–90'ını Rus sütünün doldurduğunu ve Kazakistan'daki çiftliklerin çiğ sütü dökmek zorunda kaldığını hatırlatıyor. Ten, bir çiftlik yatırımının geri dönüş süresini altı-yedi yıl olarak hesaplıyor: Süt elde etmeye başlamadan önce tesisin inşa edilmesi, yem stoklarının hazırlanması ve hayvanların yetiştirilmesi gerekiyor; bir ineğin doğumundan süt vermeye başlamasına kadar yaklaşık iki yıl geçiyor. Desteğin kaldırılması kararının açıklanmasından sonra en az yedi yıllık süre tanınmasını ve öncesinde yerli üreticilerin ithal ürünlerdeki dampinge karşı korunmasını öneriyor. Değerlendirmesine göre ödemelerin aniden kesilmesi, yeni tesislere yatırım yapan çok sayıda işletmeyi ödeme güçlüğüne düşürebilir.
Ten, Kazakistan ile Rusya arasındaki maliyet farkını iklim koşullarına ve işletmelerin ölçeğine bağlıyor. Silajlık bitkilerde hektar başına verimi karşılaştırıyor: Kostanay bölgesinde 200 kental, Krasnodar bölgesinde ise 600 kental. Açıklamasına göre daha yüksek verim, yem maliyetlerini düşürüyor. Kazakistan'da ortalama bir fabrika günde 50–100 ton süt işlerken, uzman Rusya'daki işletmeler için 2000 tonun altındaki hacimlerin kârlı sayılmadığını belirtiyor. Ona göre yüksek hacimler, birim işleme giderlerinin katbekat azaltılmasını sağlıyor. Düşük kapasiteleri, peynir altı suyu tozu ve protein izolatı üretiminin önünde de bir engel olarak görüyor. Uzman, Kazakistan'ın peynir ve tereyağı üretimi de dâhil olmak üzere ileri işlemedeki geri kalmışlığını, dünya talebindeki değişim çerçevesinde değerlendiriyor: Ona göre tüketiciler yağlı süt ürünlerini daha az tüketiyor, Yunan yoğurdu da dâhil proteinli ürünleri daha sık tercih ediyor ve dünya piyasasında süt yağı arz fazlası bulunuyor.
Ten, fiyat rekabetine örnek olarak tereyağını gösteriyor: Kazakistan'daki bir işletme tereyağını kilogram başına 4000 tenge maliyetle üretirken, İran veya Hindistan ürünleri toptan 2500 tengeye satın alınabiliyor. Ona göre bu fiyat dengesi, yatırımcıları bu alana yatırım yapmaktan alıkoyuyor. Önceliğin Çin veya Özbekistan'a ihracat yapmak değil, iç tüketimi karşılamak olması gerektiğini düşünüyor. Uzmanın tahminine göre Kazakistan'da toplam süt üretimi artmıyor: Yeni üretim hacimleri, yalnızca köylerdeki küçük işletmelerin azalan üretiminin yerini dolduruyor. Haberde ayrıca Rusya ve Belarus ürünlerinin Kazakistanlı üreticiler üzerinde oluşturduğu fiyat baskısına da dikkat çekiliyor.
Mevcut piyasa koşullarını anlatan Ten, fiyatların farklı yönlerde hareket ettiğini belirtiyor: Dünya piyasasında süt ucuzlarken, Kazakistan'da bu yıl pahalandı. Açıklamasına göre yerli çiğ süt yetersizliği, küresel fiyat düşüşünün doğrudan etkisini sınırlıyor. Bununla birlikte, çiğ süt ve işleme maliyetlerinin daha düşük olduğu Rusya ve Belarus ile serbest ticaret, Kazakistanlı şirketlerin satış fiyatlarını artırma imkânını kısıtlıyor: Fiyatlar yükseldiğinde tedarikçiler raflardaki yerlerini ithal ürünlere kaptırma riskiyle karşılaşıyor. Uzman, ikinci sınırlayıcı etken olarak, büyük ve teknolojik donanımlı çiftliklerde süt veriminin artmasını gösteriyor; bu artış, yem ve ithal katkı maddeleri giderlerindeki yükselişi telafi ediyor.



